Ku pamięci poległych

54 km., 2 Obiektów

Społeczność żydowska mieszkająca od dawien dawna w Niemenczynie nie uniknęła tragicznego losu – od strzałów nazistów zginęły setki niewinnych ludzi.

W miejscu, gdzie Niemenczynka wpływa do Wilii, około 20 km na północny-wschód od Wilna, leży Niemenczyn. Miasteczko, które wzięło nazwę od rzeczki, wcześniej przez słowiańskie plemiona było nazywane Niemenczynem. Od centralnego placu, na którym stoi pałac kultury, otwiera się wspaniała dolina Wilii.

Znaleziska archeologiczne poświadczają, że te okolice były zamieszkane już od I wieku n.e. Odkryto je u podnóża wzgórza zamkowego, które znajduje się niedaleko osiedla. W XIII wieku na wzgórzu zamkowym stał potężny zamek obronny króla Mendoga.  Wiadomo, że mieszkańcy okolic Niemenczyna wiele razy ścierali się z władzą carską , przez co mężczyzn zapłaciło najwyższą cenę.

W okresie II wojny światowej Niemenczyn był świadkiem bardzo bolesnych wydarzeń. W szczególnie okrutnym 1941 roku ucierpiało wielu lokalnych mieszkańców. Setki Litwinów, Polaków i osób innych nacji zostało zamordowanych lub zesłanych na Sybir. Największą ranę podczas wojny pozostawił Holocaust. Społeczność żydowska, która od dawna mieszkała w Niemenczynie i okolicach, zginęła od strzałów nazistów i ich lokalnych pachołków. Jakby tego było mało, spalono żydowską synagogę i szkołę.

W lesie niemenczyńskim postawiono pomnik ku czci żydowskich ofiar ludobójstwa. Co roku pod pomnikiem odbywa się Dzień Pamięci Ofiar, na który przybywają nie tylko miejscowi mieszkańcy, lecz także członkowie wspólnoty żydowskiej z dalszych stron oraz z Izraela i innych państw (zwłaszcza z USA i Wielkiej Brytanii).

Oprócz pomnika ofiar Holocaustu, w Niemenczynie jest jeszcze jedno miejsce związane z tragicznym losem tego narodu – stary cmentarz żydowski. To miejsce ma duże znaczenie nie tylko dla wspólnoty żydowskiej. Jest to także ważny pomnik przeszłości, który należy przekazać potomnym.

20.09.1941

Trzy kilometry na zachód od Niemenczyna, wśród sosen, stoi marmurowy pomnik z napisem w języku litewskim i jidysz, który brzmi: „W tym miejscu 20 września 1941 r. hitlerowcy i ich poplecznicy zamordowali 403 Żydów”. Unicestwiono tam niemal całą społeczność Żydów niemenczyńskich.

Wcześniej nie można było i niechętnie mówiono o historiach i wspomnieniach, w których rozstrzeliwano ludzi lub wydawano Żydów. Dzisiaj ludzie chętniej otwierają się, dzięki czemu można zebrać więcej informacji historycznych i świadectw ludzi o tym, kto wówczas pomagał prześladowanym i skazanym na śmierć współobywatelom. Aby upamiętnić ratujących życie Muzeum Jad Waszem w Izraelu, umieszcza się ich nazwiska na pamiątkowej liście.

Holocaust

W języku greckim olos znaczy „cały“, a καυsτόs – „wypalony“. W języku hebrajskim Holocaust jest określany jako HaShoahalbo „zagłada”. Często używa się również terminu Szoa.

Ludobójstwo na terenie Litwy rozpoczęło się już w pierwszych miesiącach wojny. Do pomocy Naziści często wykorzystywali lokalną policję, zwłaszcza do łapanek Żydów lub planowanych wysiedleń do obozów pracy. Żydów najczęściej gromadzono w centrum na placach i konfiskowano im rzeczy osobiste. Następnie mężczyzn rozdzielano od kobiet, dzieci i ludzi w podeszłym wieku.

Masowe morderstwa Żydów były najczęściej wykonywane w pobliskich lasach. Skazani na śmierć musieli sami wykopywać głębokie doły, a potem padały strzały… Aby uniknąć buntów, mężczyzn zabijano na początku. Oddziały nazistowskiej SS i miejscowi poplecznicy po zakończonej egzekucji dzielili łupy zebrane od zamordowanych ofiar.

Masowa zagłada wspólnoty żydowskiej podczas II wojny światowej była prowadzona prawie we wszystkich państwach europejskich. Według szacunków, podczas wojny życie straciło około 6 milionów Żydów. Na Litwie liczba ofiar pochodzenia żydowskiego wyniosła 200 tysięcy. To oznacza, że wymordowano większą część tej wspólnoty na Litwie.

Holocaust to bolesna tragedia historii XX wieku. Tysiące Żydów litewskich, mieszkających na tych ziemiach od stuleci, pozostawiło wartościową spuściznę kulturalną. Straciliśmy wielu artystów, naukowców i innych błyskotliwych osobowości. 23 września to na Litwie coroczne święto ofiar ludobójstwa – odwiedza się wtedy miejsca masowych egzekucji, jak również wspomina zmarłych, ich imiona i osiągnięcia.

Stary cmentarz żydowski

Dość liczna wspólnota żydowska w Niemenczynie i okolicach mieszkała tu już w XVII wieku. Pod koniec XIX wieku Żydzi stanowili około trzech czwartych mieszkańców wsi. O życiu wspólnoty w Niemenczynie świadczy stary cmentarz żydowski, który obecnie jest ważnym pomnikiem historii narodu żydowskiego. To jakby ślad, który pozostawiła wspólnota, część tożsamości kulturowej. Znajdują się tutaj nagrobki z różnych czasów historii, o różnych kształtach i wielkości, wykonane z różnorodnych materiałów. Na grobowcach widać napisy w języku hebrajskim. Choć stary cmentarz żydowski znajduje się na liście pomników kultury, obecnie większość nagrobków jest zniszczona, popękana lub wywrócona.

2. Memoriał w Miednikach

W dniu 31 lipca 1991 r. z posterunku granicznego na wschodzie Litwy w Miednikach rozeszła się szokująca wiadomość – z zimną krwią zamordowano siedmiu litewskich funkcjonariuszy państwowych.

Jeden z najstarszych traktów handlowych i podróżnych, używany od początku pierwszego tysiąclecia n.e., wiedzie w kierunku punktu granicznego w Miednikach (obecnie trasa Wilno – Mińsk).

Kontrola granic państwowych to jedno z najważniejszych zadań niepodległego państwa. 11 marca 1990 roku Litwa odzyskała niepodległość i zaczęto tworzyć posterunki graniczne. Był to napięty czas, ponieważ Związek Radziecki nie uznał niepodległości Litwy i zamierzał ją zdestabilizować i podzielić. Żołnierze sowieccy i specjalne oddziały milicji OMON atakowały i nękały punkty kontroli granicznej oraz celnej. Dochodziło do podpaleń budynków i dokumentów, zrywano litewską flagę, znęcano się nad nieuzbrojonymi funkcjonariuszami. Policzono, że na skutek 18 napaści poszkodowanych zostało 35 pracowników departamentu Obrony Narodowej oraz 27 celników.

Tragedia nie ominęła Miednik. Wkrótce po odzyskaniu przez Litwę niepodległości, latem 1991 roku, rozeszła się tragiczna wiadomość. Okazało się, że 31 lipca, tuż przed wschodem słońca, w punkcie granicznym w Miednikach doszło do krwawego zamachu. Sowiecki oddział sił specjalnych OMON zaatakował pracujących tutaj funkcjonariuszy granicznych. Siedmiu inspektorów celnych, policji drogowej oraz oddziału „Aras” straciło życie w zbrodniczej egzekucji.

Aby uczcić poległych w tym zamachu funkcjonariuszy, niedaleko starego punktu celnego w Miednikach w 1993 roku postawiono pomnik z czarnego granitu z siedmioma krzyżami z białego marmuru. Autorzy projektu pomnika to architekci Algimantas Sarauskas i Rimantas Buivydas. Krzyże, symbolizują, oczywiście, siedem istnień ludzkich, które odeszły na wieczną służbę.

Funkcjonariusze, którzy pełnili służbę w Miednikach:

• Mindaugas Balavakas (policjant z oddziału szybkiego reagowania „Aras“)
• Algimantas Juozakas (jak wyżej)
• Juozas Janonis (policjant z kierownictwa Policji Drogowej)
• Algirdas Kazlauskas (jak wyżej)
• Antanas Musteikis (Inspektor Urzędu Skarbowego w Wilnie)
• Stanislovas Orlavičius (jak wyżej)
• Ričardas Rabavičius (jak wyżej)
• Tomas Šernas (jak wyżej)

Warto zaznaczyć, że Tomas Šernas, który pełnił służbę podczas napaści, mimo że został ciężko ranny, przeżył, jednak nie jest w stanie już chodzić. Dekretem Prezydenta Republiki Litewskiej, wszystkim funkcjonariuszom przyznano Order Krzyża Pogoni I stopnia (obecnie Wielki Order Krzyża Pogoni). Ofiary zamachu w Miednikach zostały pochowane na cmentarzu na Antakolu w Wilnie, obok ofiar z zamieszek 13 stycznia. Pamięć o śmierci funkcjonariuszy odżywa co roku podczas biegu sztafetowego „Miedniki – Wilno”.

W 2001 roku, w celu upamiętnienia tragedii w Miednikach, urządzono muzeum-memoriał, który jest oddziałem Muzeum Urzędu Celnego Republiki Litewskiej. Pod szklaną konstrukcją umieszczono barak posterunku, w którym rozegrała się tragedia. Zachowały się w nim przedmioty używane przez funkcjonariuszy do pracy służbowej. Na stole, tak samo jak wtedy, leży księga, w której rejestrowano pojazdy przekraczające granicę (dowód na nowo wprowadzoną formalność). Mimo że barak odnowiono, to miejsce zbroczone krwią na podłodze zostawiono otwarte. Kustosz memoriału twierdzi, że funkcjonariusze pracowali wówczas w szczególnie nieprzyjaznych warunkach: bez telefonu, prądu i ciepłej wody. O gorącą wodę na kawę czy herbatę trzeba było prosić miejscowych.

Obecnie 31 lipca to dzień poświęcenia się za wolność narodu litewskiego. Stary punkt kontrolny w Miednikach i pomnik z siedmioma krzyżami są jak symbole walki o wolność. Warto dodać, że muzeum-memoriał jest otwarte dla zwiedzających tylko po uprzedniej rezerwacji w administracji muzeum.

31 lipca 1991, 4:00

31 lipca, wczesny ranek. W punkcie granicznym w Miednikach służbę pełni 8 osób: czterech w budce, dwóch przy niej, i jeszcze dwóch w odległości około 50 metrów. Nagle pojawia się kilku uzbrojonych bandytów – to członkowie żandarmerii Związku Radzieckiego funkcjonariuszy oddziału specjalnego milicji OMON. Rosyjskojęzyczni funkcjonariusze OMON spędzają wszystkich Litwinów do budki, pada komenda „Padnij”. Słychać 13 strzałów. Celowano w głowy funkcjonariuszy litewskich. Sześciu z nich ginie na miejscu, dwaj pozostali są ciężko ranni. Przewieziono ich do szpitala, ale tylko jeden z nich przeżył. Był to Tomasz Šernas.

Jedyny świadek zamachu w Miednikach wspomina, że nie czuł wielkiego stresu podczas napadu, ponieważ już wcześniej dochodziło do konfliktów i napadów na celników. Prawdę mówiąc, do 31 lipca 1991 roku punkty graniczne zostały zaatakowane już cztery razy, dlatego zdecydowano się zatrudnić funkcjonariuszy z sił specjalnych „Aras”.

Co ciekawe, 29 lipca Vytautas Landsbergis, jako Przewodniczący Sejmu Odrodzeniowego Republiki Litewskiej, oraz Borys Jelcyn, jako Prezydent Federacji Rosyjskiej, podpisali oficjalne ugody o wzajemnym szanowaniu granic państwowych, współpracy w sprawach rozwoju obwodu kaliningradzkiego i otwarciu przedstawicielstw. Federacja Rosyjska w końcu uznała niepodległość Litwy! Niestety, oficjalne dokumenty nie zapobiegły agresji.

Winni krwawego zamachu w Miednikach to funkcjonariusze specjalnej policji szybkiego reagowania OMON z Rygi i z Wilna. Wiosną 2011 roku za zbrodnię przeciwko ludzkości wyrokiem sądu na dożywotnie więzienie został skazany Konstanty Michailovas, obywatel Łotwy, były funkcjonariusz OMON. Poza tym, skazani zaocznie zostali: Andrzej Laktionov, Czeslaw Mlinykas i Aleksander Ryzovas. Tych obywateli Rosji, byłych OMON-owców, nie uwięziono, ponieważ nie pozwalała na to konstytucja Federacji Rosyjskiej i kodeks karny, według których obywatele Federacji podlegają ochronie państwa i nie są wydawani innym krajom.