Pałąc Łęskich w Białej Wace

Zabytkowy pałac, niegdyś okazały i majestatyczny, znajduje się dzisiaj w mocno opłakanym stanie i woła o dobrego gospodarza.
Biała Waka leży 12 km na południowy zachód od stolicy, tuż obok administracyjnej granicy Wilna, w gminie Pogiry w rejonie wileńskim.
Jak podaje niewątpliwy znawca tematu Grzegorz Rąkowski, autor monumentalnego dzieła „Kresowe rezydencje. Województwo wileńskie”, miejscowe dobra były dawniej dziedzictwem Radziwiłłów, w XVIII w. Oskierków, następnie Żmijewskich i Olizarów, zaś pałac został wybudowany przez hr. Hilarego Łęskiego.
„W 1838 r. Białą Wakę kupił marszałek miński i wileński hr. Aleksander Łęski (zm. 1881). Po nim dobra odziedziczył syn – hr. Hilary Łęski (1834-1920), który w 1837 poślubił ks. Marię Drucką-Lubecką (1852-1936) i w tym samym roku wybudował tu nowy, zachowany do dziś, dwukondygnacyjny pałac, zaprojektowany przez nieznanego architekta wileńskiego” – pisze Grzegorz Rąkowski.
Stary drewniany dwór poprzednich właścicieli został przeznaczony na oficynę. Hrabia Łęski wraz z synem Włodzimierzem ufundowali też miejscowy, neobarokowy kościół Nawrócenia św. Pawła, wzniesiony w latach 1905-1910 wg projektu Tadeusza Rostworowskiego. Po śmierci Hilarego, Białą Wakę odziedziczył jego syn hr. Włodzimierz (1879-1941), żonaty z Marią Olgą z hr. Broel-Platerów (1895-1983). W jego ręku majątek pozostał do 1937 r., kiedy to zadłużone dobra (m.in. na skutek nieudanych inwestycji w stadninę koni i fabrykę zapałek) zostały sprzedane na licytacji. Nabył je Franciszek Weyssenhoff, który był ostatnim właścicielem majątku.
W roku 1940 hr. Włodzimierza Łęskiego aresztowali sowieci. Jak się dowiadujemy z tablicy epitafijnej na murze kościoła pw. Nawrócenia św. Pawła, zmarł on w 1941 r. na Łubiance w Moskwie.
W okresie po II wojnie światowej majątek Łęskich przekształcony został w sowchoz, a w pałacu – po jego zdemolowaniu i rozgrabieniu wyposażenia – mieściła się sowchozowa administracja i inne instytucje. W 1962 r. w zabytkowym budynku pobierali naukę studenci Wileńskiego Agrozootechnikum, które po trzech latach wyprowadziło się do wybudowanego w pobliżu nowego budynku szkolnego.
Uczelnia po reorganizacji w 1975 r. działała jako Wileński Sowchoz-Technikum, w 1990 r. została przemianowana w Wileńską Pomaturalną Szkołę Rolniczą, zaś od 2006 r. działa jako Wileńska Szkoła Technologii, Biznesu i Rolnictwa.
W 1974 r. pałac odrestaurowano, jednak od kilkudziesięciu lat jest nieużytkowany i mimo rozmaitych zabezpieczeń powoli niszczeje.
Jak prezentowały się komnaty pałacowe na początku XX wieku, możemy zobaczyć na fotografiach zamieszczonych w „Dziejach rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej”, które ich autor, Roman Aftanazy, otrzymał od żony ostatniego właściciela Białej Waki – Marii Olgi z Broel-Platerów Łęskiej.
„Neoklasycystyczny pałac w Białej Wace jest budowlą piętrową, wzniesioną na planie prostokąta. Środkowa część od frontu jest zaakcentowana wydatnym ryzalitem, zwieńczonym trójkątnym frontonem z portykiem o czterech filarach dźwigających balkon. Po lewej stronie znajduje się dwuosiowy płytki ryzalit skrajny, również zwieńczony trójkątnym frontonem. Podobny ryzalit miał zostać umieszczony także po prawej stronie, lecz z niewiadomych przyczyn z tego zrezygnowano, co sprawia, że bryła pałacu jest asymetryczna. Odpowiednikiem ryzalitu frontowego jest wydatny ryzalit z tyłu budynku. Od lewej strony przylega do niego trójkondygnacyjna ośmioboczna wieża zwieńczona krenelażem, a od prawej – położony na wysokości piętra taras otoczony balustradą, podparty pięcioma zdwojonymi filarami. Niewielki taras na poziomie gruntu znajduje się też przy północno-zachodniej elewacji szczytowej. Skromną dekorację zewnętrzną budynku stanowią listwowe obramienia drzwi i okien, naczółki, płyciny oraz gzymsy” – czytamy w „Kresowych rezydencjach” Grzegorza Rąkowskiego.
Przed II wojną światową wnętrza pałacu miały bogaty wystrój i wyposażenie, na które składały się boazerie, parkiety, kominki, stylowe meble, kobierce, portrety rodzinne, obrazy malarzy polskich, francuskich, hiszpańskich, angielskich i niderlandzkich, kolekcje porcelany z Baranówki, Korca i Miśni oraz cenna biblioteka. Oszklone szafy biblioteczne mieściły wydane w XIX wieku książki encyklopedyczne, historyczne, pamiętniki oraz powieści klasyków literatury polskiej i francuskiej.
Niestety, wyposażenie zostało rozgrabione podczas II wojny światowej, ale do dziś, wprawdzie w znikomym stopniu, zachował się oryginalny wystrój wnętrz w postaci boazerii i sztukaterii oraz niektórych kominków, mocno zniszczony już przez czas i wandali.

Z dawnych obiektów dworskich ocalało kilka. To przede wszystkim murowana oficyna, składająca się ze starszej parterowej części – dawnej stajni wzniesionej w połowie XIX wieku i dodanej do niej w drugiej połowie XIX wieku piętrowej części mieszkalnej. Do dzisiaj dotrwały także: duża drewniano-murowana stodoła, przebudowana kuźnia i dwa inne budynki gospodarcze. Spory staw, niegdysiejsza ozdoba pałacowego parku, dzisiaj powoli zarasta.
Na uwagę zasługuje również stary park o powierzchni ok. 5 ha, chroniony od 1986 r. jako pomnik przyrody. W drzewostanie, liczącym 48 gatunków i odmian drzew i krzewów, przeważają rodzime modrzewie, kasztanowce, lipy, topole i klony.
Po zachodniej stronie rzeki Waki leży wieś Wojdaty. Znajduje się tu neobarokowy kościół z 1910 r. z fundacji Łęskich. Na ścianie kościoła mieści się tablica epitafijna, poświęcona członkom rodziny Łęskich i Lasockich, wywiezionym przez Sowietów na wschód i zmarłym w 1941 r. w Moskwie, na Uralu i w Kazachstanie. W kościele tym od 1949 r. aż do końca swoich dni sprawował posługę kapłańską ks. Leopold Chomski (1885-1982), prefekt przedwojennego Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie, nauczyciel przyszłego noblisty Czesława Miłosza. Poeta przywołuje go na stronach „Rodzinnej Europy”, poświęca mu wiersz „Do księdza Ch.” z tomu „Trzy zimy” (1936) oraz „Ksiądz Ch.” w zbiorze „Nieobjęta ziemia” (1984).
W pamięci parafian ks. proboszcz Leopold Chomski zapisał się jako człowiek niezwykle pracowity, sumienny, słowny, uczciwy i wymagający. Do ostatnich prawie dni swego życia był czynny. Zmarł 23 grudnia 1982 r., przeżył 97 lat i dwa miesiące. W chwili śmierci był jednym z najstarszych księży na Wileńszczyźnie. Został pochowany przy kościele w Wojdatach 27 grudnia 1982 r.
Pałac w Białej Wace znajduje się na liście chronionych zabytków kultury Litwy.
https://kurierwilenski.lt/2018/08/03/na-obrzezach-wilna-ruiny-imponujacego-palacu-leskich/