Wielkie odkrycia na Litwie

Poszukiwania geograficznego centrum Europy trwają już od ponad 200 lat. Astronomowie, geografowie, matematycy i fizycy podają dość różne obliczenia, a w rezultacie mamy pomniki wskazujące centrum Europy w Polsce, w Estonii, na Białorusi, na Słowacji, na Węgrzech i nie tylko.

W 1989 roku naukowcy z Francuskiego Instytutu Geograficznego podali, że według ich obliczeń prawdziwe serce Europy leży na Litwie, 26 km na północ od Wilna (w kierunku Malat), w pobliżu wsi Purnuszki i Bernaty. Co ciekawe, francuscy naukowcy posłużyli się metodą centrów grawitacyjnych, która dotychczas nie była jeszcze stosowana przy ustalaniu centrum Europy. Pomiary wykonano z uwzględnieniem kształtu konturów naszego kontynentu i jego stosunku do siły grawitacyjnej Ziemi.

Aby uczcić ten niecodzienny fakt w 1977 roku na wzgórzu ustawiono głaz pamiątkowy, którym oznaczony został geograficzny środek Europy, leżący na 54 stopniach 54 minutach szerokości północnej i 25 stopniach 19 minutach długości wschodniej. Głaz wyznaczający środek Europy waży aż 9 ton.

Geograficzne centrum Europy to obszar o powierzchni 912 ha, który przyciąga turystów swoim wspaniałym krajobrazem oraz wyjątkowym dziedzictwem kulturowym. W centrum Europy i w jego okolicach znajdują się:

• Głaz oznaczający centrum Europy z wygrawerowanymi współrzędnymi
• Dęby zasadzone przez głowy państwa Republiki Litewskiej
• Wyłożony marmurem plac wskazujący kierunki świata
• Pomnik Unii Europejskiej (autorstwa G. Jokubonisa)
• Wzgórze zamkowe Bernaty i święta góra
• Jezioro Girija

U podnóża wzgórza w domu z bali drewnianych znajduje się punkt informacyjny, w którym można nabyć pamiątkowe świadectwo pobytu w geograficznym sercu Europy. Cały zespół pomnikowy pod otwartym niebem jest czynny całodobowo przez cały rok. Poza tym, w pobliżu znajduje się jedno z najstarszych wzgórz zamkowych Bernaty, niedaleko którego archeolodzy odkryli dowody, na to, że tereny te były zamieszkane od I wieku n.e. Można również zobaczyć tutaj świętą górę – ważne miejsce związane z religią i mitologią.

Symbol Unii Europejskiej

Na pamiątkę wstąpienia Litwy do Unii Europejskiej w 2004 roku na wzgórzu postawiono pomnik autorstwa rzeźbiarza Giedyminasa Jokubonisa. Składa się on z kolumny z białego granitu przyozdobionej koroną z 12 złotych gwiazd, które reprezentują państwa Unii Europejskiej.

54°50’45’’ północ – 25°18’23’’ wschód

Chociaż w Europie przez ostatnie dwieście lat ogłoszono kilka różniących się położeniem centrów Europy, to nowe centrum kontynentu ustalone przez naukowców z Francji różni się od innych, ponieważ zostało obliczone przy zastosowaniu zupełnie nowej metodyki.  Stosując metodę centrów grawitacyjnych w 1989 roku ustalono nowe centrum Europy, gdy naukowcy z Francuskiego Instytutu Geograficznego podali, że według ich obliczeń prawdziwe serce Europy leży na 54°50‘ szerokości północnej i 25°19’długości wschodniej.

Warto wiedzieć, że w celu ustalenia dokładnych współrzędnych potrzebne są obliczenia co do sekundy, dlatego w 2004 roku ci sami specjaliści podali dokładniejsze dane wynoszące 54°50‘45’’szerokości północnej i 25°18’23’’ długości wschodniej. To miejsce znajduje się w pobliżu wsi Pasiliai, na północ od Wilna.

Co ciekawe, współrzędne centrum Europy znajdującego się na Litwie, zostały zatwierdzone i wpisane do Światowej Księgi Guinnessa.

Wzgórze zamkowe Bernaty i święta góra

Wieś Bernaty, leżąca nieopodal środka Europy, liczy tylko 6 mieszkańców. Rejony te zamieszkiwane są od pradawnych czasów, o czym świadczy wzgórze zamkowe z nasypami, resztki grodziska i cmentarzysko oraz źródła pisane.

Wzgórze zamkowe to naturalna formacja w postaci wzgórza, na którym znajdują się obiekty obronne i warstwa kulturalna, tzn. przedmioty związane z życiem ludzi. Na terenie Litwy doliczono się około 1000 wzgórz zamkowych! Co ciekawe, taka ilość wzgórz zamkowych jest jedną z najwyższych na świecie. Tylko w promieniu 20 km od środka Europy znajduje się 7 innych wzgórz zamkowych (np. w Niemenczynie, Piliakiemach i Dubinkach).

Wzgórze zamkowe Bernaty to jedno z najstarszych takich wzgórz na Litwie (datowane na I wiek n.e.). Jest to podłużne wzgórze o wysokości około 12 m., na którym kiedyś znajdował się zamek obronny. Wzgórze naturalnie otacza jezioro Girija, fosa obronna i dolina rzeczki wypływającej z jeziora, co jest bardzo charakterystyczne dla tego typu obiektów obronnych.

Na północ od wzgórza zamkowego odkryto resztki grodziska. Podczas badań archeologicznych znaleziono tu przedmioty ceramiczne i żelazne, wypalony w piecach i zlepiony węgiel oraz żużel,  które świadczą o zamieszkiwaniu tych terenów przez ludzio od I do XII wieku n.e. Znaleziska przechowywane są w Litewskim Muzeum Narodowym.

Święta góra odkryta we wsi Bernaty to ważne miejsce kultu pogańskiego związanego z mitologią pogańską. Jest to jedno z najczęstszych miejsc kultu na Litwie. Na świętych górach znajdowały się paleniska do podtrzymywania wiecznego ognia przez wieszczki. Miejsca te były otaczane szczególnym szacunkiem i znajdowały się na otwartej przestrzeni w pobliżu innych obiektów archeologicznych lub niedaleko lasów i rzek uważanych za święte.

Nazwa pochodzi od archaicznego słowaalkalub alkas, czyli „głodny” i wskazuje na związek ze składaniem ofiar „głodnym bogom”. Na świętych górach lub w ich okolicy znajdowane są ludzkie szczątki, co potwierdza fakt, że były one miejscem składania ofiar oraz pochówku.

Warto zauważyć, że nawet po oficjalnym wprowadzeniu chrześcijaństwa, święte góry wciąż stanowiły ważną część życia duchowego i religijnego – ludzie nadal udawali się na nie, aby prosić o zdrowie lub dobre plony i zanosić dary po mszy, a dzieci naśladowały stare zwyczaje podczas wypasu zwierząt.

Południk Struvego o długości około 2820 km to dowód zaawansowanego rozwoju nauk o Ziemi. Celem tego XIX-wiecznego projektu naukowego było jak najdokładniejsze zbadanie i ustalenie rozmiarów i kształtu naszej planety. Zgodna współpraca monarchów i naukowców z wielu krajów doprowadziła do realizacji ważnego dla naszej cywilizacji projektu – precyzyjnego zmierzenia najdłuższego południka geograficznego Ziemi. To osiągnięcie bez wątpienia miało szczególny naukowy wpływ na wykonywanie kolejnych pomiarów, nawet po stu latach od jego powstania.

Południk Struvego to przede wszystkim narzędzie pomiarowe, stworzone specjalnie z myślą o obliczaniu konkretnych parametrów Ziemi np. jej kształtu, rozmiaru, czy długości południka. Punkty pomiarowe Południka Struvego rozciągają się od historycznego miasta Izmaił przy ujściu Dunaju nad Morzem Czarnym do latarni morskiej w Fuglenes nad Morzem Arktycznym u wybrzeży północnej Norwegii. Południk nakreślony pomiędzy południową Ukrainą i północną Norwegią łączy 10 obecnych państw: Ukrainę, Mołdawię, Białoruś, Litwę, Łotwę, Estonię, Rosję, Finlandię, Szwecję i Norwegię. Co ciekawe, przebieg południka Struvego pokrywa się mniej więcej z geograficzną granicą między Europą zachodnią i wschodnią.

Południk Struvego składa się z łańcucha 258 trójkątów tworzących sieć triangulacyjną i 265 głównych punktów pomiarowych. Te unikalne obiekty oznaczone są różnymi symbolami, np. wywierconymi otworami w kamieniach, metalowymi krzyżami, specjalnie postawionymi obeliskami, tablicami informacyjnymi, itp.

Ważną datą dla tego obiektu był 2005 rok, gdy Południk Struvego wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO na mocy Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturowego i naturalnego (dalej zwanej Konwencją dziedzictwa światowego). Na listę UNESCO wpisano 34 punkty pomiarowe, a 3 z nich znajdują się na terytorium Litwy. Te punkty sieci geodezyjnej wybrano w Instytucie Geodezji Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina oraz w Urzędzie ds. środowiska przy Ministerstwie Rolnictw. Należą do nich:

• Mieszkańce (starostwo Niemenczyn, rejon wileński)
• Biereśniaki (starostwo Niemież, rejon wileński)
• Gireišiai, (rejon rokiszecki)

Wszystkie wymienione powyżej punkty pomiarowe posiadają słupy oznaczeniowe z symbolem UNESCO.

F. G. W. STRUVE

Południk nosi nazwę Struvego od nazwiska astronoma Friedricha Georga Wilhelma Struve, który stworzył metodykę obliczania długości południków. Naukowiec żył na przełomie XVIII-XIX wieku i przez ponad 20 lat pracował w obserwatorium astronomicznym na uniwersytecie Tartu w Estonii.

Południk Struvego to pas trójkątów triangulacyjnych o długości 2820 km, który przebiega przez 10 europejskich krajów. Triangulacja (z łac. triangulum– trójkąt) to ustalanie położenia punktów geodezyjnych za pomocą tworzenia łańcuchów mierzalnych trójkątów na powierzchni Ziemi. Jest to metoda pomiarów, która pozwala tworzyć plany topograficzne i mapy. Z tego wynika, że triangulacja opiera się na sieci trójkątów i obliczeniach kątów między sąsiednimi punktami. Wierzchołki trójkątów zostały oznaczone specjalnymi znakami, które informują o tym, że należą do punktów pomiarowych Południka Struvego.

Najstarszy odcinek sieci trójkątów został zbudowany w guberni wileńskiej w latach 1816-1821. Prace pomiarowe oraz badania naukowe nadzorował tutaj wojskowy armii carskiej Karl Tenner, z pochodzenia Estończyk. Natomiast profesor F. G. W. Struve z prywatnej inicjatywy zorganizował prace wykonawcze na terytorium Estonii i Łotwy w latach 1822-1831. Rezultaty obu projektów pomiarowych zostały połączone w około 1830 roku, kiedy to również przyłączono pozostałe odcinki sieci trójkątów w innych krajach.

Profesor Struve usystematyzował rezultaty otrzymane na podstawie badań naukowych mających na celu obliczenie południka Struvego i opisał je w pracy pt. „Arc du Méridien 25°20’” (Południk 25°20′). Warto podkreślić, że te obliczenia z XIX wieku były wówczas najdokładniejsze i opierano się na nich przez całe stulecie, obliczając i precyzując wymiary Ziemi metodą triangulacji.

Wyjątkowa wartość społeczna

W 2005 roku, w rezultacie starań dziesięciu współpracujących ze sobą krajów, Południk Struvego został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Uznano, że to obiekt historyczny o wyjątkowej wartości społecznej. Według Konwencji dziedzictwa światowego, wyjątkowa wartość społeczna to unikalne znaczenie kulturalne lub przyrodnicze, które nie jest ograniczone do jednego państwa, a ma zasięg międzynarodowy. Ponadto, podkreśla się wagę i aktualność takich wartości nie tylko dzisiaj, ale także dla przyszłych pokoleń.

Warto zaznaczyć, że obiekty o znaczeniu krajowym lub lokalnym nie podlegają automatycznie wpisaniu na listę dziedzictwa światowego. Tylko kryteria ustalone przez Komitet konwencji i regularnie sprawdzane mają wpływ na ogłoszenie danego obiektu, jako mającego wyjątkową wartość społeczną dziedzictwem światowym.

Według kryterium II, współpraca naukowców i monarchów z różnych krajów na rzecz rozwoju nauki to wyjątkowy przykład rozpowszechniania wartości ludzkich. Badania Południka Struvego wpłynęły na rozwój nauk o Ziemi. Rezultatem badań były pierwsze dokładne obliczenia, które pomogły określić kształt i rozmiar naszej planety.

Według kryterium IV, unikalnego znaczenia nadaje zespół technologiczny, stosujący specjalną metodykę obliczeniową i mający wpływ na rozwój nauk o Ziemi. Co ciekawe, punkty pomiarów geodezyjnych są traktowane jako nieruchomość i niematerialna część tej technologii pomiarowej.

Według kryterium VI, południk geodezyjny i jego punkty pomiaru są oczywistym i bezpośrednim dowodem na zainteresowanie ludzi światem. Ponadto, podkreślany jest tutaj związek z teorią Izaaka Newtona o nieregularnym kształcie kuli ziemskiej, który przyczynił się do poszukiwań dokładnych pomiarów Ziemi.